عرقیات گیاهی را با احتیاط بنوشید

پیشینه قوی طب سنتی و تنوع گونه های گیاهی رشد یافته در كشور، جایگاه مناسبی را برای ایران در زمینه تولید، گسترس و مصرف دارو و عرقیات طبیعی ایجاد كرده است و از سویی مروری بر زندگی اقوام مختلف در ایران باستان و مردمان پس از آنها تا زمان حال نشان می دهد كه به صورت پیوسته تهیه و مصرف عرقیات به منظور استفاده های دارویی، غذایی، آرایشی، بهداشتی، درمانی و صنعتی متداول بوده است. همچنین تهیه و تولید فرآورده های مختلف این گونه محصولات، بخش عمده ای از فعالیت های اقتصادی، اجتماعی آنها را تشكیل می داده است.
داروها و عرقیات طبیعی كه اكنون تولید و عرضه می شود، حاصل اطلاعاتی است كه در فرآیند تولید و مصرف این محصولات از گذشته تجربه شده و همپای كسب تجربیات به صورت علمی به كار گرفته شده است. استفاده از روش های سنتی برای تولید این محصولات هنوز ادامه دارد و استفاده از روش های جدید به تدریج جایگاه ویژه با كارایی بالای خود را خصوصاً در بخش صنعت باز كرده است.
اقبال عمومی از داروهای طبیعی و مصرف انواع فرآورده های عرقیات و اسانس به عنوان نوشابه های طبیعی، عطر و طعم دهنده های غذایی و نیز استفاده های بهداشتی و تأسیس كارخانه هایی كه با استفاده از روش های جدید صنعتی اسانس ها و عرقیات و داروهای گیاهی را استحصال می كنند و از سویی اقبال بازارهای جهانی برای خرید انواع محصولات تولیدی این كارخانجات، پیشرفت قابل توجه علمی و اقتصادی، تولید و عرضه این گونه محصولات در ایران را نوید می دهند.امروزه علم پزشكی نیز به این سمت پیش می رود كه در درمان بیماری ها از داروها و عرقیات گیاهی استفاده كنند و بدین ترتیب در چند سال اخیر محققان كشور به سمت تحقیق و تولید عرقیات و داروهای گیاهی روی آورده اند.
دكتر شادی سرهرودی، داروساز و فارماكولوژیست دانشگاه علوم پزشكی جندی شاپور اهواز در گفت وگو با خبرنگار «ایران» در این زمینه می گوید: «دارو و عرقیات گیاهی از گذشته های دور مورد استفاده همه ایرانیان بوده است و آنها را عرقیات و داروهای گیاهی به صورت جوشانده، حب، پودر و حتی چای استفاده می كردند.»
وی با تأكید بر این كه اثرات دارویی گیاهان و عرقیات باید مورد بررسی دقیق و كارشناسی قرار گیرد، می گوید: «هم اكنون در طب سنتی از عرقیاتی چون خارشتر به عنوان داروی ادرارآور یا گل گاوزبان برای تسكین اعصاب استفاده می شود و باید همه اینها بررسی دقیق شوند، برای نمونه بررسی ها روی تیغه میانه گردو نشان داده است، این گیاه كه در طب سنتی از آن به عنوان داروی ضد دیابت استفاده می كرده اند، چنین اثری نداشته است.»
این داروساز می افزاید: «اثرات داروها و عرقیات گیاهی را نباید به صورت كامل قبول یا رد كرد، بلكه باید نتایج عملی مشخص تأثیر این داروها ثابت شده و سپس استفاده شوند. در این زمینه باید از اكتفا كردن به آزمون و خطا پرهیز كرد. برای برخی داروهای گیاهی جایگزین شیمیایی وجود ندارد، اما برخی دیگر چنین نیستند؛ به عنوان مثال داروهای «مدر» جایگزین شیمیایی دارند، اما دارویی همچون «تاكسول» كه برای درمان سرطان سینه مصرف می شود، فقط گیاهی بوده و هنوز جایگزین شیمیایی برای آن پیدا نشده است.»
وی با هشدار نسبت به این كه در كشور ما مصرف خودسرانه داروهای شیمیایی و گیاهی زیاد است، تأكید می كند: «در ایران مصرف خودسرانه داروها و عرقیات گیاهی حتی چند برابر سایر داروهاست؛ به نحوی كه در برخی استان ها به علت نوع آب و هوا، فرهنگ و بافت سنتی و نوع اعتقادات، مصرف عرقیات و داروهای گیاهی نسبت به سایر استان ها بیشتر است.»
این فارماكولوژیست در ادامه با تأكید بر این كه استفاده از دارو حتماً باید با تجویز پزشك متخصص باشد، یادآور می شود: «گاهی داروهای گیاهی كاملاً توان درمان بیماری را ندارند، اما می توان با تجویز پزشك در كنار داروهای شیمیایی از عرقیات یا داروهای گیاهی استفاده كرد. به عنوان مثال، در فصل زمستان مادران با بروز علائم سرماخوردگی در كودكان با خوراندن چهارتخمه به آنها از مراجعه به پزشك خودداری می كنند، در صورتی كه مراجعه نكردن بموقع و استفاده نكردن از داروهای آنتی بیوتیك می تواند عوارض جبران ناپذیری مثل بیماری های قلبی و آنژین را در كودك به دنبال داشته باشد، این در حالی است كه می توان از چهارتخمه در كنار داروهای شیمیایی با نظر پزشك متخصص استفاده كرد.»
وی با هشدار نسبت به تجویز دارو و عرقیات گیاهی از سوی عطاری ها می گوید: «تشخیص و تجویز عطاری ها نمی تواند صددرصد درست باشد و احتمال خطا وجود دارد، چرا كه شناخت بیماری و داروها در تخصص پزشك و نه داروساز است، لذا با برعهده گرفتن این دو كار مهم احتمال خطا افزایش می یابد و افراد به علت اكتفا كردن به داروی گیاهی از مراجعه به پزشك خودداری می كنند. این مسئله در آینده مخاطرات جبران ناپذیری را متوجه فرد می كند.»
عضو هیأت علمی دانشكده پزشكی دانشگاه جندی شاپور اهواز از مردم خواست كه به هنگام احساس بیماری حتماً به پزشك متخصص مراجعه كنند و در غیر این صورت با مشاوره پزشك از داروها و عرقیات گیاهی استفاده كنند. مثلاً فردی كه مشكل كلیوی خاصی ندارد می تواند عرق شاتره مصرف كند، اما فردی كه مبتلا به سنگ كلیه است نمی تواند فقط به داروی گیاهی اكتفا كند.
دكتر محمدحسین صالحی سورمقی، عضو هیأت علمی دانشكده داروسازی دانشگاه تهران نیز در این باره به «ایران» می گوید: «عرقیات شامل اسانس گیاهانی مثل نعناع، زیره، رازیانه و غیره است كه با عمل تقطیر به صورت سنتی یا صنعتی، به شكل آب مقطری معطر به دست می آید كه خاصیت دارویی هم دارند.»
وی تأكید می كند: «عرقیات گیاهی در صورت داشتن اسانس كافی، بهداشتی و استاندارد بودن هیچ مشكلی ایجاد نمی كنند، اما اگر به علت صرفه های اقتصادی، میزان كمی گیاه در تهیه این عرقیات استفاده شود و محیط و ظروف عرق گیری نیز آلوده باشند، قطعاً قارچ و كپك در آنها مشاهده خواهد شد و برای فرد می تواند مشكلاتی چون اسهال و استفراغ به علت آلودگی میكروبی به وجود آورد.»
وی با بیان این كه افراد در طول روز مجازند فقط دو تا سه لیوان عرقیات گیاهی با توجه به شرایط فردی بنوشند، درباره منشأ این داروها می گوید: «دسته اول داروهای شیمیایی است كه به صورت مصنوعی ساخته می شوند و دسته دوم داروهایی با منشأ طبیعی كه شامل مواد گیاهی، حیوانی و معدنی است. در حال حاضر ۹۰ درصد گیاهان در دسته داروهای گیاهی قرار دارند.»
وی می افزاید: «داروهای شیمیایی قدمتی ۱۵۰ ساله دارند. یعنی از سال ۱۸۵۴ میلادی نخستین دارو به صورت مصنوعی ساخته شد و تا قبل از آن هرچه دارو در سیستم پزشكی وجود داشت به صورت داروهای طبیعی بود. در مدت ۱۵۰ سال مصرف داروهای شیمیایی قطعاً آنها عوارضی جزئی و گذرا تا عارضه های سرطان زایی داشته اند و از سویی هزاران سال استفاده از داروهای گیاهی نشان داده است كه عوارض آنها اصلاً قابل قیاس با داروهای شیمیایی نیست. به همین علت بسیاری از بیماران از جمله مبتلایان به بیماری های روحی ـ روانی، فشار خون و چربی ترجیح می دهند از داروهای كم عارضه تر استفاده كنند.»
این داروساز با بیان این كه مردم در دو دهه اخیر در بیشتر كشورهای دنیا و از جمله ایران علاقه مند به مصرف داروهای گیاهی و طبیعی هستند، تصریح می كند: «با استقبال مردم در دهه های اخیر، كارخانه ها فعالیت های گسترده ای را برای تولید این نوع محصولات گیاهی آغاز كردند و اقلام بسیاری نیز تولید شد، اما سهم ایران كمترین میزان در دنیاست؛ این در حالی است كه سرزمین ما از نظر وجود گیاهان دارویی از بهترین هاست و كمتر كشوری یافت می شود كه از این همه نعمت برخوردار باشد. هم اكنون به علت بی توجهی، استفاده خوبی از این امكان نشده و سرمایه گذاری مناسبی صورت نگرفته و تعداد كمی داروی گیاهی وارد سیستم دارویی شده است.»
این داروساز در ادامه با بیان این كه در برابر دو هزار داروی شیمیایی فقط ۱۳۰ قلم داروی گیاهی در كشور وجود دارد، خاطرنشان می كند: «در كشور ژاپن حدود ۴۰ تا ۵۰ درصد از داروها با منشأ گیاهی است و در آلمان ۱۰ هزار قلم و در سوئیس دو هزار قلم داروی گیاهی وجود دارد. همچنین براساس آمارهای سازمان جهانی بهداشت، در كشور آلمان بیش از ۷۵ درصد مردم از داروهای گیاهی استفاده می كنند؛ این در حالی است كه این كشور یكی از بزرگترین تولیدكنندگان داروهای شیمیایی است.»
دكتر صالحی می گوید: «عطاری ها فرهنگ به جا مانده از قدیم هستند و تجربیات آنها نیز مربوط به گذشته است، بنابراین نباید داروهای موجود در عطاری ها را با داروهای صنعتی شده گیاهی اشتباه گرفت. هم اكنون حدود ۶۲۰ هزار گیاه در كره زمین شناخته شده كه دارای مواد زیادی هستند و بسیاری از آنها می توانند تبدیل به داروهای صنعتی گیاهی شوند. عطاری ها محل فروش گیاهان دارویی و داروخانه محل عرضه داروهای گیاهی هستند، گیاهان دارویی نیز شامل بخش یا بخش هایی از گیاه است كه پس از خشكاندن بدون ایجاد هرگونه تغییری به شرط عاری بودن از آلودگی های میكروبی و قارچی و بدون هرگونه تبلیغ و ادعایی روی بسته بندی در مغازه، سوپرماركت و عطاری ها به فروش می رسد.»
وی با تأكید بر ضرورت نظارت بیشتر بر فعالیت عطاری ها، می افزاید: «متأسفانه هم اكنون شاهد فروش داروهای گیاهی دست ساز به اشكال مختلف قرص و قطره در عطاری ها هستیم و بعضی عطاری ها ضمن مداخله در امور پزشكی و تشخیص بیماری، كپسول ها و شربت های دست ساز را تهیه و به بیمار عرضه می كنند و این كار از نظر بهداشتی به هیچ وجه تأیید نمی شود.»
صالحی سورمقی یادآور می شود: «داروهایی استاندارد هستند كه دارای پروانه ساخت باشند و با نظارت وزارت بهداشت و در كارخانه های رسمی با شرایط مناسب و كاملاً بهداشتی تهیه شده باشند. در واقع همین ۱۳۰ قلم داروی گیاهی موجود در لیست داروهای كشور همه این مراحل را طی كرده و با نظارت و كنترل وزارت بهداشت تهیه شده اند و نتیجه بهتری از نظر درمانی دارند. داروهایی كه پروانه وزارت بهداشت ندارند، ممكن است عوارضی داشته باشند.»